«Езра ұлдығының» мәселенамасы. Әл-Фараби Болатжан

Аяушы, Рақымды Алланың атымен

Исламдық дәстүрде яһудилер тарапына библиялық пайғамбар Езраның мәртебесіне қатысты мінеу бар. Исламдық дәстүрдің айтуынша яһудилер Езраны «Аллаһтың ұлы» деп атаған, әрі сонымен Аллаһтың риза болмаушылығын тудырған. Осы мінеуді қозғаған кезде, мұсылмандар Құранның келесі үзіндісіне сүйенеді:

(Өйткені) Яһудилер: «Ғұзайыр Алланың ұлы» деді. Және Христиандар да: «Ғиса Алланың ұлы» деді. Бұл, бұрынғы кәпірлердің сөзіне ұқсатып, ауыздарымен айтқандары. Құдай атқырлар, қайтып алданып отыр. (Құран 9:30, Халифа Алтайдың аудармасы)

Мұсылмандар Ғұзайыр деп тұрған пәленше библиялық Езра дейді. Яһудилер болса дәстүрлі Исламның бүкіл тарихы бойынша бұл мінеуді жоққа шығарады. Бұл тарап Езраның ұлдығы туралы ақпарат бірде бір яһудилік дереккөзінде белгіленбегеніне сілтейді. Мұсылмандар бұл фактті мойындайды, бірақ олар, тіпті Құраннан да кейін жазылған, дереккөздерге сүйене тұра, баяғы заманда яһудилердің белгілі бір азшылығы Езраны Алланың ұлы атады, әрі оны құдайдың қасиетіне бөледі, сонымен Алла барлық яһудилерді емес, соларды ғана мінеді дейді. Бірақ мұсылмандардың бұл мәлімдемесінің астында тарихи негіздеме жоқ. Ақырында, яһудилерде мұсылмандар дәлелдік қорының олқылықтарын кез келген тәсілмен, қалай болса да толтыруға талпынуда деген дәйекті пікір қалыптасуда.

Бұл мәселені тек құрани мәнмәтінде ғана шешуге тырысайық. Қызықтысы, «Езра» деген жалқы есім ретінде түсінілетін «عُزَيْرٌ» (‘узәйрун) араб сөзі Құранда бір-ақ рет кездеседі. Сонымен, құрани мәтінде, бұл сөз жалқы есім болып келеді әрі дәп библиялық Езраны білдіреді деген пікірді жоққа шығаратын немесе растайтын үзінді жоқ. Дұрысырақ түсіну үшін жоғарыда келтірілген үзіндінің мәнмәтініне жүгінейік: Алла яһудилерді мінеген соң мәсіхшілерді олардың Ғисаны Алланың ұлы атағаны үшін мінейді. Халифа Алтай «Ғиса» деп «مَسِيحُ» (мәсиху) сөзін аударды, бірақ көргеніңіздей бұл жерде Ғиса деген жалқы есім сөзбе-сөз жазылып тұрған жоқ, бұл араб сөзінің тікелей қазақша аудармасы – «майланған», «мәсіх», – соңғысы сол сөздің қазақ тіліне енген калькасы болып келеді. Яғни бұл сөз адамның мәртебесін білдіреді. Сондықтан Рысжанов С. Б. бұл жерді осылай аударған:

… Мәсіхшілер: «Майланған – Алланың ұлы» – деді… (9:30, С. Б. Рысжановтың орысша аудармасының автордың қазақ тіліне өзіндік аудармасы)

Тіпті біз үшін үйреншікті Иса Мәсіх сөз жұбында да, оның екінші бөлігі Исаның есімінің бөлігі емес қой, бұл сөз, қайта айта кетейін, Исаның мәртебесін білдіреді. Мәсіх сөзі оның есімінің бір бөлігі ретінде бергі дәстүрде ғана қабылдана бастады. Әйтсе де, Танахтың әрі Інжілдің өзінде бұл сөз біреудің бір есімі ретінде келмейді.
Сонымен, қара тапқа жарық түсіру үшін осы жолмен «عُزَيْرٌ» (‘узәйрун) сөзін талдау ұсынылады. Яғни бұл сөзді семантиканың аясында талдау ұсынылады. Морфемика бойынша бұл сөздің түбірі болып «عَزَرَ» (‘азәрә) сөзі келеді, бұның аудармасы «сөгу, айыптау; сөгіс беру». Сол себепті: «Біреуді сөгуге әрі айыптауға құқылы мәртебеге кім ие?» – деген сұрақ туындайды, жауабы бір – сотшы. Келтірілген аргументтердің тұрғысынан «عُزَيْرٌ» (‘узәйрун) сөзін мағынасы бойынша «соттаушы» деп аударуға болады. Осы түсініктің аясында бұл үзіндінің баяндауының логикасы түсінікті келеді: яһудилер мен мәсіхшілерді мінеу кезінде, жалқы есімдер емес, тек адамдардың мәртебесі ескеріледі. Келтірілген тұжырымдардың тұрғысынан әлгі үзіндіні (9:30) келесідей аударуға болады:

Яһудилер: «Соттаушы – Алланың ұлы» – деді. Мәсіхшілер: «Майланған – Алланың ұлы» – деді…

Мәтінге бұндай түсінік берген кезімізде де, бізге тезистеріміздің яһудилік дереккөздері тарапынан расталуы қажет. Бірақ біздің жағдайымызда бұл растама бар, ол Тегилим 82 – нің ішінде сақталынған (Мосад рав Куктың орысша аудармасының автордың қазақ тіліне өзіндік аудармасы):

1. Асаф жазған жыры. Қ-дай Қ-дайдың қауымында тұрып, сотшылардың арасында сот жүргізіп жатыр.
2. Қашанға дейін әділетсіздікпен соттап, бұзақыларға артықшылық танытпақсыңдар?
3. Жарлы мен жетімге сот жүргізіңдер, езілуші мен кедейге әділ сот жүргізіңдер
4. Жарлы мен кедейге болысыңдар, оларды бұзақылардың қолдарынан құтқарыңдар.
5. Білмейді әрі түсінбейді, түнекте жүреді, жердің барлық негіздері шайқалады.
6. Мен: сендер періштесіңдер әрі барлықтарың Үстемнің ұлдарысыңдар – деп айттым.
7. Алайда, адам тәрізді өлесіңдер, әрі кез келген шенеунік тәрізді құлайсыңдар.
8. Қ-дайым, тұрып, жерге сот жүргізші, өйткені барлық халықтарды Сен иеленесің ғой.

Көргеніміздей, Тегилимнің бұл тарауында көбісінде соттарға деген үндеу жасалынады. Ерекше қызығы, 6-шы посукта, сотшылар, бұл – періштелер әрі Үстемнің ұлдары делінген. Осы фактті яһудилік раввиндердің өздері де мойындайды. Бұл құрани мәлімдемемен тура сәйкес келеді. Маңызы аз емес тағы бір нәрсе бар, «періште» сөзі ретінде «אֱלֹקִים» (элохим) сөзі аударылған, алайда бұл иврит сөзінің дәлме-дәл мағынасы болып «құдайлар»сөзі келеді, яғни дәлме-дәл түсінсек, сотшыларға, оларды құдай деп танушылық ретінде, ерекше мәртебе беріліп отыр. Оның үстіне, 1-ші посукта «сотшылар» деп те осы «אֱלֹקִים» (элохим)  «құдайлар» сөзі аударылған. Қызықтысы, Тегилим 82:6-ның мәсіхшілік аудармасында (мәсіхшілік дәстүрі бойынша Забур жырлары 81:6) «אֱלֹקִים» (элохим) сөзі тікелей «құдайлар» деп аударылған:

Былай деген едім: «Сендер құдайсыңдар, Бәрің Хақ Тағаланың рухани ұлысыңдар…» (Жаңа өмір баспасы, Стамбул)

Раввин әрі Танахқа түсініктеме жазушы – Меир Лейбуш бен Йехиэль Михаль (қысқартып айтқанда – Мальбим) Тегилим 82:6-ге келесі түсініктеме қалдырған (автордың қазақ тіліне орысшадан өзіндік аудармасы):

Шынайы сотты іске асыратын сотшы, ол Қ-дай тәрізді, себебі ол сол арқылы әлемді жүзеге асырады (оның шешімі болмыстың бөлігіне айналады) – Үст-м жаратады, ал ол жүзеге асырады. Сотшының шешім шығаруы Үст-мнің заңы бойынша болғандықтан, ол Оның ұлы сынды (Оның әрекетін жалғастырады).

Көргеніміздей, яһудилік түсініктеме берушінің өзі Тегилим 82:6-ға деген түсініктемесінде сотшылар «Қ-ұдай тәрізді» әрі «Оның ұлы сынды» дейді.

Қосымша ақпарат ретінде тағы бір мәліметті айта кетейін. Еврейлердің тарихында 400 жылға созылған Сотшылар Дәуірі деп аталатын уақыт кезеңі бар. Бұл уақыт бойы басшылардың қызметін сотшылар атқаратын. Сол дәуірде ең әйгілі сотшы болып Шимшон деген тұлға келетін (мәсіхішілер оны Самсон деп атайды). Бұл тұлға жайында Танахта, Шофтим (мәсіхшілік атауы – Билер) кітабы баяндайды. Яһудилік дәстүр бойынша Шимшон «Исраилдің құтқарушысы» болып келеді, бірақ одан қызықтысы, Талмуд бойынша ол өз халқына «олардың Көктегі Әкелері тәрізді» (Сота 10а, Раши) әділді сот жүргізетін. Демек, бұл сотшыны яһудилер Құдайдың Өзімен салыстырған. Келтірілген қосымша мәліметтер яһудилердің сотшы мәртебесіне деген ерекше көзқарастары туралы түсінікті одан ары кеңейтеді.

Қорытуымда келесіні айтып ескергім келіп тұр: «عُزَيْرٌ» (‘узәйрун) сөзін «соттаушы» деп түсінсек, «Езраныі ұлдығы» туралы көп жылдық проблемалы тақырып дәлелді түрде шешіледі.